सुनकोशी गाउँपालिकाको परिचय
सुनकोशी गाउँपालिका बागमती प्रदेशअन्तर्गत सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको दक्षिण–पूर्वी क्षेत्रमा अवस्थित स्थानीय तह हो। नेपाल सरकारबाट स्थानीय तह निर्धारण तथा सिफारिस आयोगको सिफारिसका आधारमा प्रकाशित राजपत्रअनुसार वि.सं. २०७३ फागुन २७ गते सुनकोशी गाउँपालिका स्थापना भएको हो। साविकका ठोकर्पा, कालिका, यमुनाडाँडा, सुनखानी, थुम्पाखर र पाङ्ग्रेटार गाविसलाई समेटेर हालको सुनकोशी गाउँपालिका गठन गरिएको हो। गाउँपालिका ७ वटा वडामा विभाजित रहेको छ। यसको कुल क्षेत्रफल ७२.८४ वर्ग किलोमिटर रहेको छ, जुन सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको कुल क्षेत्रफलको करिब ३.८८ प्रतिशत हो। गाउँपालिकाको नाम गाउँपालिका हुँदै बग्ने सुनकोशी नदीको नामबाट राखिएको हो।
सुनकोशी गाउँपालिकाको पूर्वतर्फ त्रिपुरासुन्दरी तथा लिसंखुपाखर गाउँपालिका, पश्चिमतर्फ चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका तथा बलेफी गाउँपालिका, उत्तरतर्फ चौतारा साँगाचोकगढी नगरपालिका, बलेफी गाउँपालिका तथा त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका र दक्षिणतर्फ लिसंखुपाखर गाउँपालिका तथा काभ्रेपलाञ्चोक जिल्ला रहेका छन्। राजधानी काठमाडौंबाट मध्यपहाडी लोकमार्ग तथा अरनिको राजमार्ग हुँदै गाउँपालिका करिब ७७.६ किलोमिटरको दूरीमा रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
जनसङ्ख्या तथा सामाजिक अवस्था
सुनकोशी गाउँपालिकाको डिजिटल प्रोफाइल घरधुरी सर्वेक्षणमा आधारित रहेको छ। यसमा गाउँपालिकाको जनसाङ्ख्यिक, सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक, वातावरणीय तथा पूर्वाधारसम्बन्धी अवस्थालाई तथ्याङ्कका आधारमा प्रस्तुत गरिएको छ। सर्वेक्षणमा सबै वडाका घरधुरीबाट मोबाइल एपमार्फत तथ्याङ्क सङ्कलन गरिएको थियो।
गाउँपालिकाको सामाजिक संरचना विविध जातजाति, भाषा तथा सांस्कृतिक पहिचानले बनेको छ। उमेर, लिङ्ग, मातृभाषा, धर्म, जातजाति, अपाङ्गता, बसाइँसराइ, व्यक्तिगत घटना तथा सामाजिक सुरक्षा लगायतका विषयलाई डिजिटल प्रोफाइलमा छुट्टाछुट्टै विश्लेषण गरिएको छ। सामाजिक सुरक्षा भत्ता प्राप्त गर्ने लाभग्राहीको संख्या २,७५० रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
आर्थिक अवस्था
सुनकोशी गाउँपालिकाको प्रमुख आर्थिक आधार कृषि तथा पशुपालन हो। सर्वेक्षणअनुसार कुल जनसङ्ख्याको पेशागत संरचनामा ५६.२३ प्रतिशत मानिस कृषि तथा पशुपालनमा संलग्न छन्। त्यसपछि नोकरी/जागिर, ज्याला/मजदुरी, गृहिणी, उद्योग तथा व्यापार र वैदेशिक रोजगारी लगायतका पेशा रहेका छन्। आर्थिक रूपमा सक्रिय १५ देखि ६० वर्ष उमेर समूहको जनसङ्ख्या कुल जनसङ्ख्याको ६०.२३ प्रतिशत रहेको प्रतिवेदनले देखाएको छ।
गाउँपालिकाको आर्थिक गतिविधि मुख्यतः जीवन निर्वाहमुखी कृषि तथा पशुपालनमा आधारित रहेको छ। पर्यटन, साना तथा घरेलु उद्योग, व्यापार/व्यवसाय, वैदेशिक रोजगारी तथा सेवा क्षेत्र पनि आर्थिक गतिविधिका महत्वपूर्ण क्षेत्रका रूपमा रहेका छन्। प्रतिवेदनअनुसार उच्च प्रविधिमा आधारित ठूला तथा मझौला उद्योग र अन्य ठूला आर्थिक गतिविधिहरू उल्लेखनीय रूपमा सञ्चालनमा रहेका छैनन्।
बजार तथा व्यापारका दृष्टिले गाउँपालिकामा ठूला व्यापारिक केन्द्रहरू सीमित छन्। स्थानीय स्तरमा साना पसल तथा व्यवसायहरू सञ्चालनमा रहेका छन् भने नजिकको प्रमुख बजार तथा व्यापारिक केन्द्रका रूपमा खाडीटार बजारलाई उल्लेख गरिएको छ। वित्तीय पहुँचका सन्दर्भमा अधिकांश घरधुरीका सदस्यहरूको वित्तीय संस्थामा खाता भए पनि २८९ घरपरिवार अझै वित्तीय सेवाबाट वञ्चित रहेको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
कृषि तथा पशुपालन
सुनकोशी गाउँपालिकाको अर्थतन्त्रमा कृषि तथा पशुपालनको प्रमुख भूमिका रहेको छ। गाउँपालिकामा कृषक घरपरिवार, कृषि योग्य जमिन, खेती गरिएको जमिन, सिँचाइ सुविधा, कृषि उत्पादन, तरकारी तथा फलफूल उत्पादन, पशुपन्छी पालन, माछा तथा मौरीपालन, व्यावसायिक कृषि फार्म तथा कृषि–पशुपालनसँग सम्बन्धित समूह र संस्थाको अवस्थालाई डिजिटल प्रोफाइलमा समेटिएको छ।
कृषि तथा पशुपालन क्षेत्रलाई व्यावसायिक र उत्पादनमुखी बनाउँदै स्थानीय रोजगारी तथा आयआर्जनसँग जोड्ने सम्भावना गाउँपालिकाको आर्थिक विकासका महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा देखिन्छ।
शिक्षा तथा मानव संसाधन
शिक्षा तथा मानव संसाधन विकासतर्फ गाउँपालिकामा साक्षरता, सामुदायिक विद्यालय, कक्षागत विद्यार्थी विवरण, बाल विकास केन्द्र, आधारभूत तथा माध्यमिक शिक्षामा पहुँच, गाउँ शिक्षा समिति, बालमैत्री शिक्षा तथा विद्यालयको भौतिक अवस्थासम्बन्धी तथ्याङ्क सङ्कलन गरिएको छ। प्रतिवेदनअनुसार गाउँपालिकाको ५ वर्षभन्दा माथिको जनसङ्ख्याको साक्षरता दर ६३.२२ प्रतिशत रहेको छ।
विद्यालयहरूको भौतिक अवस्था, पुस्तकालय तथा अध्ययन केन्द्र, खेलमैदान, खानेपानी, शौचालय, कम्पाउण्ड तथा अन्य शैक्षिक पूर्वाधारसम्बन्धी अवस्थालाई पनि डिजिटल प्रोफाइलले समेटेको छ।
स्वास्थ्य तथा पोषण
गाउँपालिकामा सञ्चालनमा रहेका स्वास्थ्य संस्थाहरू, स्वास्थ्यकर्मी तथा अन्य जनशक्ति, प्राथमिक स्वास्थ्य सेवाको पहुँच, उपलब्ध स्वास्थ्य सेवा तथा सुविधा, खोप सेवा, प्रमुख रोग, दीर्घरोग, सुरक्षित मातृत्व, शिशु मृत्यु तथा परिवार नियोजनसम्बन्धी विवरण डिजिटल प्रोफाइलमा समावेश गरिएको छ।
सर्वेक्षण अवधिमा विभिन्न स्वास्थ्य संस्थाबाट प्रमुख रोगसम्बन्धी सेवा लिने बिरामीको विवरण पनि संकलन गरिएको छ। प्रतिवेदनमा उल्लेख भएका प्रमुख रोगहरूमा झाडापखाला, ग्यास्ट्रिक/अल्सर, रक्तचाप, दम, मधुमेह, क्यान्सर लगायतका रोगहरू समावेश छन्।
खानेपानी तथा सरसफाइ
खानेपानी तथा सरसफाइतर्फ घरधुरीले प्रयोग गर्ने खानेपानीको मुख्य स्रोत, शौचालयको अवस्था, सार्वजनिक शौचालय तथा फोहोरमैला व्यवस्थापनलाई समेटिएको छ। सर्वेक्षणअनुसार ३,०७३ घरधुरी अर्थात् ७७.७४ प्रतिशत घरधुरीमा सेप्टिक ट्याङ्कसहितको फ्लस शौचालय रहेको छ भने ८५४ घरधुरीमा साधारण शौचालय रहेको छ। २६ घरधुरी अर्थात् ०.६६ प्रतिशतमा शौचालय नभएको तथ्याङ्क उल्लेख छ।
वन, वातावरण तथा प्राकृतिक स्रोत
सुनकोशी गाउँपालिकामा सामुदायिक तथा निजी गरी विभिन्न प्रकारका वन क्षेत्र रहेका छन्। सामुदायिक वनको व्यवस्थापन तथा उपयोग उपभोक्ता समितिका सदस्यहरूबाट हुँदै आएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ। वनबाट घाँस, दाउरा, काठ तथा पातलगायत दैनिक जीवनमा आवश्यक वनजन्य उत्पादन प्राप्त हुने गरेको छ।
गाउँपालिकाको प्राकृतिक स्रोत तथा वातावरणीय अवस्थाका साथै जलस्रोत, जलाधार क्षेत्र, प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम, जोखिममा रहेका घरपरिवार तथा विपद्का कारण क्षति भएका सार्वजनिक संरचना र पूर्वाधारसम्बन्धी विवरणसमेत डिजिटल प्रोफाइलमा समेटिएको छ।
पर्यटन, संस्कृति तथा प्राकृतिक सम्पदा
सुनकोशी गाउँपालिकामा धार्मिक, ऐतिहासिक तथा पर्यटकीय स्थलहरू, स्थानीय जात्रा, मेला तथा पर्व, घाट तथा चिहान, होटल, लज, रेष्टुरेन्ट तथा होमस्टेसम्बन्धी विवरण डिजिटल प्रोफाइलमा समावेश गरिएको छ।
गाउँपालिकाको भौगोलिक, प्राकृतिक तथा सांस्कृतिक विविधतालाई स्थानीय पर्यटन विकाससँग जोड्न सकिने आधारहरू रहेका छन्। धार्मिक तथा सांस्कृतिक स्थलको संरक्षण, स्थानीय कला–संस्कृतिको प्रवर्द्धन तथा पर्यटकीय पूर्वाधार विकासले गाउँपालिकाको आर्थिक गतिविधिमा योगदान पुर्याउन सक्ने देखिन्छ।
भौतिक पूर्वाधार तथा यातायात
सडक तथा यातायात गाउँपालिकाको आर्थिक तथा सामाजिक विकासको महत्वपूर्ण आधार हो। डिजिटल प्रोफाइलमा सडक सञ्जाल, बाटोको अवस्था, यातायात पूर्वाधार, पक्की तथा आर.सी.सी. पुल, कल्भर्ट तथा झोलुङ्गे पुलसम्बन्धी विवरण समावेश गरिएको छ।
गाउँपालिकाको सडक सञ्जालले कृषि उत्पादनको बजारीकरण, नागरिकलाई सेवा प्रवाह तथा सामाजिक–आर्थिक गतिविधिलाई सहज बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने प्रतिवेदनले उल्लेख गरेको छ। गाउँपालिकाको मुख्य पहुँच खाडीटार सडकसँग जोडिएको छ।
सञ्चार तथा प्रविधि
डिजिटल प्रोफाइल निर्माणका क्रममा घरधुरी स्तरमा सञ्चार तथा प्रविधिसम्बन्धी साधन तथा सुविधाको अवस्थासमेत अध्ययन गरिएको छ। यसले गाउँपालिकाको डिजिटल सेवा, सूचना व्यवस्थापन तथा आगामी प्रविधिमैत्री सेवा प्रवाहका लागि आधार तयार गर्ने उद्देश्य राखेको छ। प्रतिवेदनले डिजिटल प्रोफाइललाई गाउँपालिकाको सेवा प्रवाह, नीति निर्माण, आन्तरिक आय वृद्धि तथा विकास योजना निर्माणमा उपयोगी आधारका रूपमा लिएको छ।
संस्थागत अवस्था तथा सुशासन
सुनकोशी गाउँपालिकामा १ वटा पालिका केन्द्र, अध्यक्षको सचिवालय, उपाध्यक्षको सचिवालय, ९ वटा विषयगत समिति, ७ वटा वडा कार्यालय, ११ वटा शाखा तथा १२ वटा इकाई लगायतका सेवा केन्द्रबाट नागरिकलाई सेवा उपलब्ध हुँदै आएको प्रतिवेदनमा उल्लेख छ।
गाउँपालिकाको संगठनात्मक संरचना, दरबन्दी, शाखा तथा सेवा केन्द्र, चल–अचल सम्पत्ति, जनप्रतिनिधि तथा कर्मचारीसम्बन्धी विवरणलाई डिजिटल प्रोफाइलमा व्यवस्थित रूपमा समेटिएको छ। यसले स्थानीय तहको संस्थागत क्षमता, सेवा प्रवाह तथा सुशासनसम्बन्धी योजना निर्माणमा आधार प्रदान गर्ने उद्देश्य राखेको छ।
विकासका सम्भावना
सुनकोशी गाउँपालिकाको समग्र अवस्थालाई हेर्दा कृषि तथा पशुपालनको व्यावसायीकरण, स्थानीय उत्पादनको बजारीकरण, पर्यटन तथा होमस्टे विकास, साना तथा घरेलु उद्योग प्रवर्द्धन, सडक तथा यातायात पूर्वाधार विस्तार, शिक्षा तथा स्वास्थ्य सेवाको गुणस्तर अभिवृद्धि, वित्तीय पहुँच विस्तार र सूचना प्रविधिमा आधारित सेवा प्रवाह विकासका महत्वपूर्ण क्षेत्रका रूपमा लिन सकिन्छ।
डिजिटल प्रोफाइलको मुख्य उद्देश्य नै गाउँपालिकाको सामाजिक, जनसाङ्ख्यिक, आर्थिक, प्राकृतिक, वातावरणीय, भौतिक तथा संस्थागत अवस्थाको तथ्याङ्कीय अभिलेख तयार गरी नीति, योजना तथा कार्यक्रम निर्माणमा आधार प्रदान गर्नु हो। यसले गाउँपालिकाको वर्तमान अवस्थालाई बुझ्न, उपलब्ध स्रोत–साधनको पहिचान गर्न तथा भावी योजना र कार्यक्रमलाई तथ्यमा आधारित बनाउन सहयोग गर्ने अपेक्षा गरिएको छ।
निष्कर्ष
सुनकोशी गाउँपालिका प्राकृतिक स्रोत, कृषि तथा पशुपालन, सामाजिक तथा सांस्कृतिक विविधता र स्थानीय सम्भावनाले सम्पन्न ग्रामीण क्षेत्र हो। गाउँपालिकाको आर्थिक गतिविधिमा कृषि तथा पशुपालनको प्रमुख योगदान रहेको छ भने शिक्षा, स्वास्थ्य, सडक, खानेपानी, सञ्चार, पर्यटन, वित्तीय पहुँच तथा संस्थागत विकासका क्षेत्रमा क्रमशः सुधार र थप विकासको आवश्यकता देखिन्छ।
वि.सं. २०८०/८१ मा तयार गरिएको डिजिटल प्रोफाइलले गाउँपालिकाको घरधुरीस्तरदेखि संस्थागत तहसम्मका विभिन्न पक्षको तथ्याङ्कीय अवस्था प्रस्तुत गरेको छ। यसका आधारमा स्थानीय आवश्यकता पहिचान, प्राथमिकता निर्धारण, नीति तथा योजना निर्माण, सेवा प्रवाह सुधार र विकास कार्यक्रमको प्रभावकारी कार्यान्वयनमा तथ्यमा आधारित निर्णय गर्न सकिने आधार तयार भएको छ। प्रतिवेदन स्वयंले पनि यस विवरणलाई गाउँपालिकाको नीति, योजना, कार्यक्रम तथा विकास प्रक्रियाका लागि महत्वपूर्ण तथ्याङ्कीय आधारका रूपमा प्रस्तुत गरेको छ।